جمهوری اسلامی، کارتهای عروسی ترکی

و

رژیم زبانی جنبش هارای هارای من ترکم

 

 

مهران بهاری- ٢٠٠٨

http://sozumuz.blogspot.com

 

بن بست فارسی و بن بست شکنی ترکی

 

جامعه ایران همچنان در وضعیتی سوررئالیستی، و سردمداران و قومیتگرایان فارس حاکم بر دولت در وضعیتی شیزوفرنیک به سر می برند. در ایران وجود و هویت خلق ترک که اکثریت جمعیت کشور را تشکیل می دهد به طور رسمی انکار میشود و این توده دهها میلیونی محروم از داشتن حتی یک مهد کودک و کودکستان ترک، هنوز در حسرت آزادی زبان ملی اش ترکی به سر می برد. سردمداران و قومیتگرایان فارس حاکم بر دولت که در تلاش حقنه کردن زبان و فرهنگ و هویت فارسی به ترکان و دیگر ملل ساکن این کشوراند، در پریشان اندیشی ای حیرت انگیز و گسستگی ای عمیق از واقعیتهای جهان خارج، طبیعی و قابل ادامه بودن این وضعیت سفیلانه و بالاتر از آن رضای ترکان ایران در مقابل آنرا می پندارند. این توهمی بیش نیست.

 

اگر حقیقتا امر بر دولت ایران و قومیتگرایان فارس مشتبه شده و آنها باور کرده اند ملتی را که دهها امپراتوری تاسیس کرده و صدها سال بر بخش اعظم خاورمیانه و فققاز حاکم بوده است، می توان تا ابد فریفت و با وی معامله اسیر نمود، سخت در اشتباهند. خلق ترک و نخبگان آن، دیر یا زود این بن بست فارسی را نیز در هم خواهد شکست و سرنوشت خود را خود رقم خواهد زد. بن بست شکنی و تاریخ سازی، خصلت ملی ترکان و آزربایجان است.

 

شکل گرفتن تاریخ مشترک در میان ترکان آزربایجانی در نتیجه جنبشهای ناآگاهانه و غیرهدفمند

 

در تاریخنگاری ترک، جنگهای ایران و روس در اوائل قرن نوزده و عقد قراردادهای تورکمانچای و گلستان، به عنوان آغاز عصر مدرنتیه در آزربایجان پذیرفته می شود. پس از آن خلق ترک تا امروز موجد خیزشهای مردمی و سیاسی بسیار بوده است. عصیان بابی سالهای ١٨٥٢- ١٨٥١ زنجان آزربایجان؛ مجموعه شورشها و تلاطمهای موسوم به انقلاب مشروطیت در آزربایجان؛ قتل و کشتارهای جیلوولوق، قاچاقلار و سیمیتقو در غرب آزربایجان به سالهای جنگ جهانی اول توسط نیروهای آسوری، ارمنی و کرد؛ عصیان ایلات ترک در جنوب ایران به رهبری صولت الدولهه قشقائی در همین سالها؛ قیام کلنل پسیان در خراسان؛ حرکت آزادیستان در آزربایجان به رهبری خیابانی و متعاقب آن قیام لاهوتی در تبریز؛ جنبش ٢١ آزر به رهبری پیشه وری و تاسیس حکومت ملی آزربایجان؛ انقلاب بهمن ١٣٥٧ و خیزش خلق مسلمان؛ و آخرینشان قیام هارای هارای من تورکم در خرداد ٨٥ از مهمترین این خیزشهای مردمی و سیاسی است.

 

بی شک همه این حوادث تاریخی مختص به خلق ترک و شمال غرب ایران و یا آزربایجان، خواسته ویا ناخواسته به فرم گرفتن گام به گام تاریخ مشترک، نوعی هویت جمعی ملی، مفهوم وطن و ادراک تاریخی ویژه این خلق و منطقه – در اینجا هویت ملی ترکی و وطن آزربایجانی- که جدا از بقیه ایران و بویژه قوم فارس می باشد کمک نموده است. با اینهمه نمی توان این رویدادهای تاریخی را به معنی مدرن – به جز دو استثناء حکومت ملی آزربایجان و جنبش معاصر هارای هارای من تورکم- حرکت آگاهانه و هدفمند شکل گرفته بر اساس هویت ملی ملت ترک و مفهوم وطن آزربایجانی پذیرفت. این جنبشها رفلکسهای اجتماعی در پاسخ به فشارها و وضعیت و تغییرات حادثه محلی، منطقه ای و جهانی در چهار چوب اسلامیت و ایرانیت و .... غیره بوده اند. اما علی رغم این واقعیت، آنها به طور طبیعی اما ناآگاهانه و غیرهدفمند به شکل گرفتن تاریخ مشترک در میان ترکان آزربایجانی خدمت نموده اند. تنها استثناء موجود در میان جنبشهای گذشته، حکومت ملی آزربایجان است که از همه جهت یک حرکت آگاهانه و هدفمند ملی شکل گرفته بر اساس هویت و منافع ملی خلق ترک و وطن آزربایجانی بود.

 

دو استثناء در تاریخ معاصر خلق ترک: حکومت ملی آزربایجان و جنبش معاصر هارای هارای من تورکم

 

می توان به طور مفصل در باره خصوصیاتی که حرکت ٢١ آزر و حکومت ملی آزربایجان را از حرکات پیش و پس از خود در آزربایجان جدا می کند و دلایل ملی بودن مضمون و جهت گیری آن، قلم فرسائی کرد. اما به نظر من توجه صرف به یک خصوصیت، یعنی نقش ملت سازی زبان ترکی و رژیم زبانی در این حرکت و یا هر حرکت دیگر در آزربایجان و ملت ترک، برای مشخص کردن وجود و یا عدم وجود جهت گیری و مضمون ملی آن کافی است. در حالیکه در حرکت مشروطیت سران انجمن تبریز زبان فارسی را زبان رسمی خود اعلام می کردند و روزنامه ها و شبنامه ها و کتابهای رهبران ترک و آزربایجانی حرکت مشروطه در داخل و خارج ایران به فارسی منتشر می شد؛ در حالیکه در حرکت آزادیستان سران این حرکت در نشستی به فارسی نویسی داوطلبانه و ترک ترکی نویسی رای می دادند؛ و در حالیکه رهبر معنوی حرکت خلق مسلمان آیه الله شریعتمداری در پاسخ پرسشگری ادعا می نمود که (دستور) زبانی بنام ترکی وجود ندارد؛ این رهبران حکومت ملی آزربایجان و در راس آنها شخص پیشه وری بود که در اقدامی تاریخی زبان ترکی را  زبان رسمی و ملی وطن آزربایجانی اعلام می نمود و از روزنامه ها و کتب درسی و اسکناسها و بخشنامه ها گرفته تا آگهیهای تجاری و اعلامیه های ترحیم و  .... همه را به ترکی چاپ و نشر می کرد.

 

وجود همین شعور ملی و رژیم زبانی ترکی آگاهانه و هدفمند است که حرکت ٢١ آزر و حکومت ملی آزربایجان را علی رغم شکست ظاهری اش، از همان آغاز حرکتی غالب و پیروز و در جهت منافع ملی خلق ترک میساخت؛ و عدم وجود همین شعور ملی و رژیم زبانی ترکی آگاهانه و هدفمند است که جنبش مشروطه و دیگر جنبشهای آزربایجانی ایران مرکز را علی رغم پیروزی ظاهری اش، از همان آغاز حرکتی شکست خورده و در جهت منافع ملی قوم فارس میساخت.

 

رژیم زبانی جنبش هارای هارای من ترکم

 

و اما حرکت معاصر هارای هارای من ترکم در ایران، به جهت مضمون ملی و وطنی خویش حتی از حرکت حکومت ملی آزربایجان نیز بسیار جلوتر است. زیرا در حرکت ٢١ آزر، شعور ملی ترک و رژیم زبانی به همه حال از بالا به پائین از سوی رهبران و روشنفکران منسوب به حرکت و دولت آزربایجان شوروی در حال گسترش به پائین و به میان توده های مردم بود و در نتیجه این دینامیزم خاص و به اعتباری معکوس، با مقاومتهائی از سوی مردم نیز مواجه می گردید (در نوشته های بازمانده از آن دوران ذکر می شود که گروهی از مردم تبریز در اثر شکل نگرفتن هویت ملی ترکی در آن مقطع تاریخی، نسبت به چاپ اعلامیه های ترحیم خود به ترکی واکنشی سرد از خود نشان داده اند). دقیقا به همین دلیل است که پس از قطع و سرکوب ایندو محرکه، حرکت با شتابی غیرقابل تصور منهدم شد و در روند ملت شوندگی توده های ترک در ایران وقفه ای نیم قرنی بوجود آمد. اما در جنبش هارای هارای من تورکم، و با وجود نبود محرکه نخبگان و حمایت آشکار و پوشیده هیچ دولتی، نطفه بسته شده شعور ملی ترک و رژیم زبانی ترکی از پائین به بالا، به صورتی قانونمند و از میان توده های مردم به سوی روشنفکران و نخبگان در حال رشد و گسترش است. و این دقیقا همان عاملی است که به این حرکت خاصیت شکست ناپذیری داده و غالبیت قطعی آنرا تضمین می کند.

 

امروز زبان ترکی تبدیل به عنصر مرکزی در تعریف هویت خلق ترک در ایران، در روند ملت شوندگی ترکزبانان ساکن در آن و در سیر عطا نمودن مفهوم وطن به آزربایجان شده است. به عبارت دیگر ترکی نویسی رمز کلید استقلال معنوی و ملی خلق ترک و آزربایجان است. اصرار بر ترکی نویسی، همچنین محوری ترین مولفه مقاومت منفی و نافرمانی مدنی در مقابل سیاست های آپارتاید ملی و فارسسازی دولت ایران و افشاء کننده دشمنان دوست نمای خلق ترک و آزربایجان می باشد. افزون بر آن توده ترک اینبار و بر خلاف گذشته، بر این نقشها و کارکردهای زبان ترکی، کاملا واقف و آگاه است. این وقوف و آگاهی است که علامت فارقه بین حرکت هارای هارای من تورکم با همه حرکتهای پیشین خلق ترک و آزربایجان در ایران میباشد.

 

جمهوری اسلامی و مراسم عروسی ترکان

 

همانگونه که اعلامیه های ترحیم و سنگ قبرها و مسائل حول و حوش آنها به صورت جولانگاه مقامات و نهادهای فارسگرای جمهوری اسلامی برای تضییق حقوق ملی و زبانی ترکان در آمده است، عین همین مساله در مورد ازدواج و مراسم عروسی نیز رخ داده است. تضییقات نهادهای جمهوری اسلامی از جمله واحد نظارت بر اماکن عمومی و نیروی انتظامی در ارتباط با مراسم عروسی ترکان در پنج محور زیر متمرکز شده است:

 

1.  جلوگیری از کاربرد کارتهای عروسی ترکی، مجبور کردن ترکان به چاپ کارتهای عروسی به زبان فارسی

2.  سنگ اندازی در دادن اجازه و مجوز به گروههای موسیقی ترکی و آزربایجانی برای شرکت در مراسم عروسی و جشنها، ایجاد محدودیت بر آنها

3.  جلوگیری از نواخته شدن سرودها و مارشهای ملی آزربایجان در مراسم عمومی از جمله از طریق فشار بر تالارهای عروسی

4.  ایجاد محدودیت برای گروههای اجرا کننده رقص ترکی و آزربایجانی و اجرا هنر و خدمت آنها

5.  جلوگیری از پوشیدن لباس ملی ترکی و آزربایجانی توسط هنرمندان و مدعوین در مراسم عروسی و جشنها،

6.  جداسازی مردان و زنان در مراسم عروسی و ....

 

نا گفته پیداست که همه این تدابیر با هویت ملی ترکی در تضاد بوده و تجاوز به حقوق ملی آنها محسوب می شود، و از همین روست که می بایست مطلقا در مقابل اینگونه تضییقات و محدودیتها مقاومت نمود و هیچگونه مشروعیت و اعتباری برای آنها قائل نشد.

 

کارتهای دعوت عروسی به زبان ترکی

تورکجه دویون-توی چاغریلیقلاری

Türkcǝ Düyün-Toy Çağrılıqları

 

به موازات هر اقدامی که دولت ایران برای گسترش زبان فارسی از بالا و به طور رسمی در سرزمینهای ترک نشین ایران انجام می دهد، و در مقابل هر سنگری که زبان فارسی موقتا و به حمایت و جبر دولتی بدست می آورد؛ خلق ترک نیز با طمانینه زبان فارسی را یک به یک از سنگرهای غضب کرده اش و اینبار برای همیشه بیرون می راند. اکنون حضور زبان ترکی را در هر عرصه اجتماعی و انسانی که سابقا در انحصار زبان فارسی بود می توان دید. نامگذاری اشخاص و اماکن، آگهیهای تجاری، نامه نگاریهای شخصی، اعلامیه های ترحیم و سنگ قبرها و کارت دعوتهای عروسی تنها مختصری از این لیست طویل است. گذر به ترکی نویسی عموما و ترکی نویسی در عرصه های اجتماعی و انسانی و شخصی خصوصا به معنی دقیق کلمه انقلابی فرهنگی است که خلق ترک و آزربایجان در حال تجربه کردن آن است. آری، انقلاب مشروطه آزربایجان شکست خورد زیرا کارتهای عروسی و سنگ قبرها را به ترکی نمی نوشت!

 

در زیر نخست سه نمونه از دعوتیه های عروسی چاپ شده در ایران داده شده است. نمونه نخست به زبان ترکی از آزربایجان، نمونه دوم به زبان ترکی از قاشقای یورد، و نمونه آخر به زبان تورکی خلجی از خلجستان آزربایجان است. پس از آن لغتنامه کوچکی در باره کلمات و اصلاحات ترکی مربوط به مراسم عروسی و در آخر، نمونه هایی از متنهای ترکی کارتهای عروسی به زبان ترکی داده شده است.

 

نمونه اول: آزربایجان جنوبی

متن دعوت نامه برای شرکت در جشن عروسی به زبان ترکی

 

 

اولو تانری`نین آدی ایله

گلین قیز:  ....                                             به­ی اوغلان: ....

سئویملی و سایین .... جنابلاری

آتا آرزیسی، آنا ایسته­یی اوشاقلارینین سئوینجیدیر. ایندی ایسه ایکی گنج اینسان عؤمورلرینین بو چاغیندا ال اله وئریب و بیرگه یاشاماق اوچون بیر شادلیق تؤره­نی قوروبلار.

اونلارین آرزیسی سیزلرین ایشتیراکیدیر. گلین اونلارین سئوینجلرینه قاتیلاق!

.... عاییله­سی                                                 .... عاییله­سی

چاغ: جومعه.... ساعات ....دان ساعات ....

یئر: باغلار باغی پارکی، باغلار باغی تالاری.

 

نمونه دوم: یاسوج-قاشقای یورد

متن دعوت نامه برای شرکت در جشن عروسی به زبان ترکی

 

 

اوره­گلری بیر ائده­ن تاری آدیینان

 

یاز گونی غونچه­لر خندان اولاندا

باغچا دولو عطر-و رئیحان اولاندا

نازلی یار حیجله­ده مئهمان اولاندا

ماذون دئیه­ر بو قوناغونک قوربانی

 

بو موبارک گونده که .... و ....

بخت ائوینه گتمه­گی ایچون بیر مجلس بزه دیرک، تویوموز گؤزه­للیگده باش اولور اگر آیاق قویانگیز گوزوموز اوستونه

 

.... و ....

 

گوروشمک زمانی:

توی باشلاماک یئری:

 

نمونه سوم: خلجیستان، آزربایجان جنوبی

دعوت نامه جشن عروسی به زبان تورکی خلجی
تهیه و تنظیم: علی اصغر جمراسی (بیلیم)

 

یؤرکلره بی ائتگیله تاری آتولا

یاز کؤنو غونچالار خندان اولدوقه
باغچا تولا عطر و ریحان اولدوقه
نازلوق یار حیجله چه مئمان اولدوقه
بیلیم هایور بو مئمانقا قوربان لوق

بو موبارک کونچه کی.................... و..............
بخت هوه وارماقه کوره بی مجلیس بزمیشک

اگر هاداق قویوقایز کوزوموز اوسته
کودنیمیز نارون لوقچا بوش اولور

.....................و..............................
کوروشمک چاغو............
کودن بوشلاماق یئری..............

 

چند کلمه ترکی در باره مراسم ازدواج و عروسی

 

آداخلیAdaqlı : نامزد شده

آلین یازیسیAlınyazısı : سرنوشت

اؤتوکÖtük : خواهش

اؤتونمکÖtünmǝk : خواهش کردن

اوخوندوOxundu : دعوتنامه، کارت دعوت

اؤگÖg : تصمیم

اؤگله­شمکÖglǝşmǝk : تصمیم گرفتن

ایزباسماقİzbasmaq : امضا کردن

ایزباسیİzbası : امضا

ایلایگونİlaygün : تاریخ، مورخه

ائلچیElçi : خواستگار

ائوله­نمه تؤره­نیEvlǝnmǝ törǝni : مراسم ازدواج

ائوله­نمهEvlǝnmǝ : ازدواج

باشلیقBaşlıq : شیربها

بایرامBayram : عید

بکله­مکBǝklǝmǝk : منتظر بودن

بویروقBuyruq : امر

تاپاناقTapanaq : آدرس

تانیقTanıq : شاهد

تؤرهTörə : آئین

تؤره­­نTörən : مراسم

توی ائویToy evi : تالار عروسی

تویToy : جشن، ضیافت با غذا، جشن عروسی

چاغریلیÇağrılı : مدعو، دعوت شده

چاغریلیقÇağrılıq : کارت دعوت، دعوتنامه

چولاÇola : ساعت

دوروDürü : هدیه ای در بخچه و یا بسته که به عروس داده می شود

دونورDünür : والدین عروس و داماد

دوواق قاپماDuvaq qapma : شعر آشیقی که در پایان عروسی از سوی آشیق خوانده می شود

دوواقDuvaq : سرپوش و یا روبند توری عروس

دویون ائویDüyün evi : تالار عروسی

دویون تؤره­نیDüyün törǝni : مراسم عقد

دویونDüyün : جشن عروسی، جشن ختنه سوران (اصلا به معنی عقد، از مصدر دویمکDüymǝk  به معنی گره زدن، همریشه با دویومDüyüm ، دویمه­جDüymǝc ، دویمهDüymǝ ، .....)

ساغدیشSağdış  (ساغدیچ، ساغداچ): یکی از دو نفری که در شب زفاف همراه داماد- در طرف راست او- می روند

سورSür : کلمه ای ترکی-مغولی به معنی جشن و فستیوال است. این کلمه که به زبان فارسی نیز وارد شده، ربطی به کلمه سور در زبان پهلوی و یا سرخ در زبان فارسی ندارد و با کلمات "سورسات-سویورسات" و "سویورقا-سیورغا" و .... همریشه است. این کلمه در زبان فارسی در ترکیبهای چهارشنبه سوری، سوریه، سورنامه، سور دادن، سور چرانی و ختنه سوران، .... حفظ شده است.

سورچوSürçü : مهماندار (در دوره آغ قویونلو، قاراقویونلو)

سولدوشSolduş : یکی از دو نفری که در شب زفاف همراه داماد- در طرف چپ او- می روند

سویورگهSüyürgə : جشن، مهمانی، ضیافت

سئویSevi : دوست

شنلیکŞənlik : شادمانی، عید، فستیوال

شؤله­­نŞölən : مهمانی، ولیمه، ضیافت همراه با غذا، ضیافت دینی

قالینQalın : جهیزه

قوتلوQutlu : مسعود، مبارک

قوشانتیQoşantı : جهیزه

قوناقلیقQonaqlıq : مهمانی

قیوانجQıvanc : غرور، افتخار

کبینKǝbin : مهریه

کوره­که­­نKürǝkǝn : داماد

گرده­کGǝrdǝk : حجله (همریشه با گره­گهKǝrǝgǝ -کره­گوKǝrǝgü  به معنی نوعی چادر، این کلمه به شکل خرگه وارد زبان فارسی شده است)

گله­­نه­­کGələnək : رسوم

گلینGǝlin : عروس

گؤره­­نه­­کGörənək : آداب

گؤرومGörüm : نمونه (اؤرنه­ک کلمه ای ارمنی است)

گؤزله­مکGözlǝmǝk : منتظر شخص معین و  چیز مشخصی بودن، چشم براه بودن

ههHǝ : بلی، آری

یاشامYaşam : زندگی، حیات

یاشانتیYaşantı : برهه ای از زندگی، مقطع و دوره ای از حیات

یالقیزYalqız : تنها

یالنیزYalnız : صرفا

یاووقلوYavuqlu : نامزد

یئنگهYengǝ : راهبر زن در عروسی، زنی که عروس را آرایش کرده، به حجله برده و به داماد می سپارد؛ زن عمو، دائی و یا برادر

یئیگون  Yeygün: جمعه

  </