یئنی ایل بایرامینیز، ارگنه کن بایرامینیز

***********

نوروز جشن فرا ایرانی! 

                                                      حسن راشدی

هنوز هم هستند کسانی که پیدایش آئینهای نوروزی را که در میان ملل مختلف آسیا و دیگر مناطق به مناسبت گذر از سرمای زمستان و رسیدن هوای لطیف بهاری و شکوفه دادن درختان و بارور شدن اکثر موجودات، گرامی داشته میشود به ایرانیان ، بخصوص به پارسیان نسبت می دهند!
در حالیکه این آیین نشأت گرفته از باورهای توده مردم، سده هاست که با شور وشوق خاص از سوی مردم خاور دور ، خاور نزدیک، بین النهرین و دیگر جاها گرامی داشته میشود.
آیینهای نوروزی در میان اقوام و فرهنگهای گوناگون مجموعه ای از آیینهای مشترک و یا مشابه، از دیرینه روزگاران در میان مردم ساکن در فلات ایران و سر زمینهای همسایه دور و نزدیک آن رایج بوده است و گرامیداشت این آیینها به دورانی بر میگردد که هنوز اقوامی که امروزه از آنها به نام آریایی نام می برند و گروهی از آنها پارسیان نامیده میشوند از استپهای جنوب سیبری به مناطق فارس نشین ایران امروزی مهاجرت نکرده بودند !
گرچه برخی، اجرای مراسم نوروزی در دربار پادشاهان هخامنشی و ساسانی را دلیل بر منسوبیت این جشن به پارسیان می دانند ولی نوروز بسیار کهن تر از زمان حاکمیت پادشاهان هخامنشی و ساسانی در ایران است!
اجرای مراسم نوروزی در دربار پادشاهان هخامنشی و ساسانی بیشتر از ویژگی عمومیت و فراگیری این جشن در میان همه طبقات اجتمایی اقوام و ملل تحت حاکمیت پادشاهان پارس در آن دوران حکایت دارد .
نظیر جشن نوروز ، در میان بابلیهای ساکن بین النهرین جشنی بوده است موسوم به “زاگموگ” که در سالهای حدود ۲۳۰ پیش از میلاد، در فصل اعتدال ربیعی، در یازده روز از اول ماه نیسان بر گزار می شده است.
این جشن به یاد و احترام ” مردوک ” بت بزرگ بابلیان در معبد ” آزگیلا” واقع در شهر بابل برپا می شده است.
نوروز در میان فنیقیهای حوزه دریای مدیترانه، در میان یونان باستان، در آسیای صغیر، مندائیان (سامی زبانان عراق)، جزیرة العرب، مصر و آسیای میانه گرامی داشته می شد.
مراسم جشن نوروز در کتاب مشهور “سینوهه پزشک مخصوص فرعون ” در سفر سینوهه و خدمتکار وی “کاپتا” به کشورهای امروزی خاورمیانه نیز دیده می شود.
امروزه این جشن علاوه بر ایران در بین مردم افغانستان، جمهوریهای آسیای میانه، جمهوری آذربایجان و ترکیه نیز بر گزار میگردد.
نوروز در میان مردم آذربایجان جنوبی با نامهای “تزه ایل بایرامی” ، “بایرام” ، “یئنگی ایل” با مراسم خاص جشن گرفته میشود.
اصولا مردم آذربایجان بخصوص مردم شهرهای اردبیل، خلخال ،خیاو (مشکین شهر)، گئرمی، مغانشهر (پارساآباد) ، بیلسوار و دیگر مناطق مغان از نام “نوروز” برای مراسم سال نو استفاده نمی کنند ، “بایرام ” و “تزه ایل بایرامی ” مشهورترین و متداولترین نام برای ” نوروز ” در میان آنان است.
علاوه بر جشن نوروز جشن دیگری نیز که به “مهرگان” مشهور است و در گذشته های دور و در پاییز بر گزار می شده است باز از طرف عده ایی به پارسیان نسبت داده میشود در حالی که این جشن نیز مبدا و منشأ بسیار قدیمی تر از بر گزاری این جشن توسط پارسیان در ایران دارد چنانچه “منوچهری دامغانی” شاعر معروف نیمه اول قرن پنجم هجری در مسمطی می گوید :

شاد باشید که جشن مهرگان آمد
بانگ و آوای درای کاروان آمد
کاروان مهرگان از “خزران ” آمد
یا ز اقصای بلاد “چینیان” آمد
نه از این آمد ، بل نه از ان آمد
که ز فردوس برین وز آسمان آمد….

در این شعر “منوچهری” جشن مهرگان را بر آمده از میان “ترکان خزر” و یا از “بلاد چین” دانسته و در آخر می گوید شاید این جشن از بهشت برین آمده باشد!
آیین نوروز و حتی مهرگان جشنی به مراتب باستانی تر از حضور پارسیان در ایران بوده و مربوط به همه اقوام ساکن در آسیای دور ، آسیای میانه ، آسیای نزدیک و حتی آفریقا بوده است که پارسیان نیز بعد از مهاجرت به ایران آنرا از بومیان ایران فرا گرفته گرامی داشتند!

در همین زمینه:

عید نوروز میراث ملی تورکها